Phân tích thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran: Nhượng bộ nhiều, hứa suông về dỡ trừng phạt, bỏ rơi đồng minh vùng Vịnh và Israel. Washington đang đánh đổi điều gì?

Lãnh đạo Mỹ và Iran vừa ký một bản ghi nhớ gồm 14 điểm nhằm chấm dứt chiến tranh giữa hai nước, cũng như cuộc tấn công quân sự của Israel nhằm vào Hezbollah tại Lebanon. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của Washington, thỏa thuận này còn nhiều thiếu sót. Mỹ đang từ bỏ quá nhiều để đổi lấy quá ít. Những tuyên bố thành công của Tổng thống Donald Trump khiến thỏa thuận này giống như câu chuyện "vị hoàng đế không mặc quần áo".

Thực tế, thỏa thuận không mang lại cho Mỹ điều gì vượt trội so với những gì đã tồn tại trước chiến tranh - thậm chí bao gồm cả những nhượng bộ rất nhỏ của Iran về vấn đề hạt nhân. Đáng chú ý, Washington đang bỏ rơi một số đối tác quan trọng, nổi bật là các quốc gia vùng Vịnh Ba Tư, đồng thời cũng tác động tiêu cực đến lợi ích của Israel và rõ ràng là người dân Iran. Hơn nữa, Mỹ đang đưa ra những lời hứa mà họ không có khả năng thực hiện, đặc biệt là về việc nới lỏng trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng của Iran.

Dưới đây là phân tích chi tiết từng điểm về một số lời hứa trong thỏa thuận và những vấn đề lớn nhất được chỉ ra.

Điểm 1: Israel ném bom Lebanon

Hoa Kỳ, Iran và các đồng minh tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả ở Lebanon.

Vấn đề lớn ở đây là thỏa thuận không đề cập đến Israel hay Hezbollah - hai bên tham chiến và rõ ràng chưa được tham vấn về điểm này. Liệu "chấm dứt các hoạt động quân sự" có nghĩa là Israel rút quân khỏi miền nam Lebanon? Điều này khó có thể xảy ra, bởi Thủ tướng Benjamin Netanyahu khó có thể rút quân vì lý do chính trị trong nước - một bộ phận lớn người Israel muốn tiếp tục chiến đấu chống Hezbollah và ít nhất là duy trì hiện diện ở miền nam Lebanon. Có thể hai bên sẽ tôn trọng một thỏa thuận ngừng bắn nào đó, nhưng rất có thể xung đột sẽ bùng phát trở lại.

Điểm 5: Eo biển Hormuz mở

Iran sẽ nỗ lực hết sức để đảm bảo an toàn cho các tàu thương mại đi lại miễn phí trong vòng 60 ngày từ Vịnh Ba Tư đến Biển Oman.

Điểm này thực sự đáng chú ý - về cơ bản nó thừa nhận với chế độ Iran rằng chỉ cần chờ 60 ngày, họ có thể bắt đầu thu phí dịch vụ đối với giao thông ra vào eo biển. Thỏa thuận đặt các quốc gia vùng Vịnh và Oman vào một tình thế khó khăn. Họ đã và đang phải chịu sự tấn công trực tiếp từ Iran, và thỏa thuận không có bất kỳ cơ chế nào để đảm bảo an ninh cho họ trong tương lai. Các nước vùng Vịnh có thể quyết định rằng việc trả phí dịch vụ cho Iran để đổi lấy an ninh là điều đáng giá, bởi việc vận chuyển dầu, khí đốt và phân bón ra nước ngoài vẫn sẽ diễn ra, dù chi phí có cao hơn.

Điểm 6: Kế hoạch tái phát triển Iran

Hoa Kỳ cam kết cùng các đối tác khu vực xây dựng một kế hoạch cụ thể, được hai bên nhất trí, với ngân sách ít nhất 300 tỷ USD cho việc tái thiết và phát triển kinh tế của Iran.

Bản thân Mỹ khó có khả năng đầu tư tiền vào quỹ này. Đây sẽ là một đòn bẩy khác cho chế độ Iran đối với các nước vùng Vịnh (những nước đã cam kết là "đối tác khu vực"). Iran có thể gây sức ép: "Các ông cần phải tài trợ cho công cuộc tái thiết của chúng tôi theo thỏa thuận này, nếu không chúng tôi sẽ phong tỏa eo biển Hormuz và tấn công các ông một lần nữa." Các quốc gia vùng Vịnh, với ưu tiên hàng đầu là an ninh lãnh thổ và sự sống còn kinh tế, có thể sẽ quyết định quỹ tái thiết 300 tỷ USD là triển vọng tốt hơn so với thiệt hại kinh tế mà Iran có thể gây ra. Những kỳ vọng đặt lên họ khiến họ rơi vào thế khó xử với Mỹ: một mặt cần sự bảo vệ quân sự của Washington, mặt khác có thể sẽ cố gắng đa dạng hóa quan hệ và xích lại gần hơn với Trung Quốc.

Điểm 7 và 11: Dỡ bỏ lệnh trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng

Hoa Kỳ cam kết chấm dứt mọi hình thức trừng phạt đối với Iran, bao gồm các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, nghị quyết của Hội đồng Thống đốc IAEA và tất cả các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ. Đồng thời, Washington cam kết cho phép sử dụng đầy đủ các khoản tiền và tài sản bị đóng băng hoặc hạn chế của Iran.

Vấn đề đầu tiên là Washington chỉ có thể đơn phương chấm dứt các lệnh trừng phạt của Mỹ và chỉ giải phóng các tài sản bị đóng băng đang được giữ tại Mỹ - chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong tổng số tài sản bị đóng băng của Iran. Mỹ không có cơ chế để thực hiện các cam kết còn lại, như hủy bỏ nghị quyết trừng phạt của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và IAEA. Cách duy nhất để thực hiện là gây áp lực lên các đồng minh thông qua các mối đe dọa hoặc ưu đãi mang tính cưỡng chế - và dường như không có bất kỳ sự tham vấn nào với họ trước khi ký kết.

Điểm 8: Vấn đề hạt nhân

Iran tái khẳng định sẽ không mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân. Hoa Kỳ và Iran nhất trí giải quyết việc xử lý vật liệu làm giàu dự trữ với phương pháp tối thiểu là pha loãng tại chỗ dưới sự giám sát của IAEA. Hai bên cũng nhất trí thảo luận về vấn đề làm giàu và các vấn đề khác liên quan đến nhu cầu hạt nhân của Iran.

Điều quan trọng là việc làm giàu uranium không bị cấm cụ thể trong thỏa thuận này, ngụ ý đây là lằn ranh đỏ đối với chế độ Iran - họ sẽ không từ bỏ việc làm giàu uranium cho mục đích dân sự. Mỹ đã không đưa điều khoản này vào thỏa thuận. Trên thực tế, cam kết của Iran về việc không phát triển vũ khí hạt nhân đã tồn tại trước chiến tranh. Điểm chi tiết duy nhất trong phần này là yêu cầu Iran pha loãng uranium đã làm giàu để được miễn giảm lệnh trừng phạt. Đây không phải là một thỏa thuận có lợi cho Mỹ - vốn mong muốn Iran từ bỏ hoàn toàn việc làm giàu uranium. Thay vào đó, thỏa thuận chỉ quy định hai bên sẽ "thảo luận về vấn đề làm giàu", trong khi Mỹ phải nhượng bộ một lượng lớn về giảm nhẹ trừng phạt.

Khó có khả năng đạt được thỏa thuận chi tiết hơn về vấn đề hạt nhân trong vòng 60 ngày tới. Nếu có, điều này sẽ mất ít nhất vài tháng và khó xảy ra trước cuối năm nay.

Nguồn:
Genauer, J. (2026, June 18). What's in the US-Iran peace deal? Plenty of concessions, empty promises from Trump - and little to show for it. Yahoo News Australia / The Conversation. (Được tái bản và chuyển thể từ The Conversation)