Chiến tranh Iran 2026 gây khủng hoảng năng lượng, Mỹ mất uy tín, Trung Quốc nổi lên. 5 chuyên gia quốc tế phân tích tương lai Trung Đông và hệ quả toàn cầu.

Ngày 28 tháng 2 năm 2026, Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump cùng Israel đã phát động các cuộc tấn công quân sự vào Iran, dẫn đến xung đột lan rộng sang toàn bộ Vùng Vịnh và Lebanon. Iran đáp trả bằng cách tấn công các mục tiêu của Mỹ và Israel. Hậu quả là vận chuyển dầu khí qua Eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng, hàng nghìn người thiệt mạng, và Trung Đông bước vào giai đoạn bất ổn sâu sắc.

Chiến tranh không chỉ gây tổn thất tức thì mà còn đang định hình lại cán cân quyền lực, an ninh năng lượng và trật tự khu vực theo những hướng khó lường. Để giúp độc giả có cái nhìn khách quan, đa chiều về cuộc chiến này và các viễn cảnh tương lai, The Conversation đã mời 5 chuyên gia hàng đầu phân tích câu hỏi: “Chiến tranh Iran sẽ thay đổi Trung Đông như thế nào?”

Bài viết dưới đây tổng hợp ý kiến từ 5 chuyên gia, mang đến góc nhìn sâu sắc cho cộng đồng Việt Nam tại Úc – những người quan tâm đến ổn định toàn cầu, giá năng lượng và an ninh khu vực.

1. Scott Lucas (Đại học College Dublin, Ireland): “Khung khổ hòa bình đã bị đập tan, mọi bên đều thua”

Theo Giáo sư Scott Lucas, chuyên gia về chính sách đối ngoại Mỹ - Anh và tình báo, cuộc chiến này đã phá vỡ hoàn toàn các khuôn khổ từng được dùng để ngăn chặn xung đột. Ông mô tả khu vực giờ đây như “một chiếc kính vạn hoa bị xoay chuyển” – các mảnh ghép rơi tự do, không còn trung tâm quyền lực nào rõ ràng.

Không còn “lãnh đạo Mỹ” – Sau vụ ám sát lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei cùng hàng loạt chỉ huy cấp cao, giới an ninh Mỹ không biết phải đàm phán với ai và cũng không có “kế hoạch B”. Các thông điệp của Tổng thống Trump vừa mâu thuẫn nội tại, vừa trái ngược với những tuyên bố của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu chỉ vài giờ trước đó.

Các nước Vùng Vịnh mất niềm tin vào Mỹ – Dù một số nước vẫn muốn Mỹ đưa quân bộ vào Iran, họ đã nhận ra rằng quan hệ với Washington không còn đảm bảo an ninh. Thị trường năng lượng rơi vào hỗn loạn kéo dài khi chính quyền Trump cân nhắc tạm thời nhường quyền kiểm soát Eo biển Hormuz cho Iran, trong khi vẫn tiếp tục không kích.

Israel mở rộng lãnh thổ nhưng sẽ bất ổn triền miên – Israel đã kiểm soát vô thời hạn 53% dải Gaza và vi phạm Nghị quyết 1701 của Liên Hợp Quốc (2006) khi xâm nhập sâu hơn vào nam Lebanon. Mục tiêu “Đại Israel” (Greater Israel) có thể đạt được về lãnh thổ, nhưng vùng đất mới sẽ luôn bị đe dọa.

Hàng loạt quốc gia khác bị kéo theo – Iraq chứng kiến sự sụp đổ của thỏa thuận tích hợp dân quân thân Iran vào quân đội. Yemen bất ổn hơn khi Houthis tham chiến sâu hơn. Syria dưới chính quyền Sharaa cố gắng tự cô lập, nhưng Israel vẫn tiếp tục chiếm thêm lãnh thổ phía nam. Các cường quốc bên ngoài đều bị hạn chế: châu Âu ít đòn bẩy, Nga quá tải vì Ukraine, Trung Quốc chọn im lặng.

Iran suy yếu nhưng vẫn tuyên bố thắng – Dù hàng nghìn dân thường đã bị chính quyền Tehran đàn áp trong các cuộc biểu tình hồi tháng 1 năm 2026, chế độ vẫn tồn tại và có thể tuyên bố “chiến thắng đầy thách thức” trước Mỹ và Israel.

Giáo sư Lucas kết luận: “Đây là cuộc chiến mà mọi bên đều thua” (a war where everyone loses). Hơn một thập kỷ sau thỏa thuận hạt nhân JCPOA (2015), Trung Đông không còn hy vọng hòa bình thực sự. Ngay cả khái niệm “giảm leo thang” (de-escalation) hiện chỉ là khẩu hiệu, chưa phải thực tế.

2. Andrew Thomas (Đại học Deakin, Úc): “Chiến tranh chỉ khiến Iran mạnh hơn và kiên cường hơn trong dài hạn”

Theo Tiến sĩ Andrew Thomas, Giảng viên Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Deakin (Úc), dù chịu nhiều tổn thất nặng nề, Iran rất có thể sẽ ở vị thế địa chính trị mạnh hơn sau cuộc chiến so với trước đó.

Ông nhận định rằng Cộng hòa Hồi giáo Iran có khả năng cao sẽ sống sót qua các đợt oanh tạc liên tục của Mỹ và Israel, dù lãnh đạo chính trị và quân sự cấp cao đã thiệt mạng nhiều. Nếu chế độ vẫn nắm quyền sau chiến tranh, Iran sẽ tiếp tục là một cường quốc khu vực đáng gờm.

Với quy mô lãnh thổ lớn, quân đội đông đảo và nền kinh tế dựa trên dầu mỏ, Iran vốn đã được xem là quốc gia mạnh. Trước nay, Iran đứng một mình trong khu vực khi hầu hết các nước láng giềng đều thù địch. Tehran lan tỏa ảnh hưởng thông qua hệ thống ủy nhiệm như Hezbollah ở Lebanon, Houthis ở Yemen, các nhóm dân quân Shia ở Iraq và Hamas ở Gaza.

Chiến lược phòng thủ lục địa của Iran đã chứng minh hiệu quả rõ rệt nhờ cấu trúc chỉ huy phân tán của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – gọi là “phòng thủ khảm” (mosaic defence). Các đơn vị được trao quyền bán tự chủ và có thể huy động lực lượng Basij địa phương.

Khả năng gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu một cách đơn phương của Iran cũng sẽ được ghi nhớ lâu dài. Việc đóng Eo biển Hormuz đã biến cuộc chiến thành vấn đề của toàn thế giới. Theo các báo cáo tình báo chưa được xác nhận độc lập, Iran được cho là đã kích hoạt các “tế bào ngủ” (sleeper cells) trên toàn cầu – một phần của chiến lược chiến tranh bất đối xứng.

Một nghịch lý đã xảy ra: Mỹ và Israel vô tình củng cố khả năng răn đe của Iran trước các cuộc tấn công trực tiếp trong tương lai. Iran nhiều khả năng sẽ tập trung mạnh hơn vào tên lửa đạn đạo, drone và kiểm soát Eo biển Hormuz, với sự hỗ trợ có thể từ Nga và Trung Quốc. Về hạt nhân, nếu có cơ hội, Iran rất có thể sẽ đẩy nhanh chương trình này vì đây là biện pháp răn đe tối thượng.

3. Jessica Genauer (Đại học New South Wales, Úc): “Sự hội nhập ngoại giao và an ninh của Israel vào khu vực đã tan vỡ”

Theo Phó Giáo sư Jessica Genauer, chuyên gia Quan hệ Quốc tế tại Đại học New South Wales (UNSW, Úc), cuộc chiến Iran đã phá hủy hoàn toàn mô hình hội nhập ngoại giao và an ninh của Israel vào Trung Đông mà Tổng thống Donald Trump theo đuổi từ nhiệm kỳ đầu tiên.

Năm 2020, các Thỏa thuận Abraham do Mỹ dẫn dắt đã thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Israel với UAE, Bahrain, Morocco và Sudan. Các thỏa thuận nhằm tăng cường phụ thuộc kinh tế - an ninh giữa Israel và các nước Ả Rập, đồng thời bỏ qua vấn đề Israel - Palestine vốn chưa được giải quyết.

Sau đó, Israel ký Hiệp định Thương mại Tự do đầu tiên với UAE (có hiệu lực từ năm 2023). Thương mại hai chiều tiếp tục tăng dù Israel tiến hành chiến dịch quân sự kéo dài ở Gaza khiến hơn 70.000 người Palestine thiệt mạng. UAE hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Israel trong thế giới Ả Rập. Năm 2021, ba nước còn tiến hành tập trận hải quân chung lần đầu tiên.

Tuy nhiên, cuộc chiến Iran đã phá tan mô hình này. Lý do các nước Vùng Vịnh tăng cường quan hệ an ninh với Israel để răn đe Iran nay đã chứng minh là vô hiệu trước các đợt tấn công mới đây của Tehran. Chiến tranh còn khơi dậy làn sóng phản đối từ người dân trong khu vực, khi họ lo ngại Mỹ ưu tiên lợi ích của Israel hơn lợi ích của chính họ. Như vậy, mô hình “hòa bình thông qua thương mại và an ninh” mà Trump xây dựng đã sụp đổ.

4. Kristian Coates Ulrichsen (Viện Baker, Đại học Rice, Mỹ): “Các nước Vùng Vịnh có thể tìm kiếm cường quốc khác ngoài Mỹ để bảo đảm an ninh khu vực”

Theo ông Kristian Coates Ulrichsen, Nghiên cứu viên về Trung Đông tại Viện Baker thuộc Đại học Rice (Mỹ), từ góc nhìn của các nước Vùng Vịnh, cuộc chiến đã xóa tan nhiều giả định về cả Iran lẫn Mỹ.

Các nước Vùng Vịnh giờ đây nhận ra rõ quyết tâm của Tehran khi bị đe dọa tồn vong, khiến họ trở thành “con vịt ngồi” dễ bị tấn công. Họ buộc phải điều chỉnh chiến lược an ninh vì Iran sẵn sàng đáp trả Mỹ bằng cách nhắm vào đồng minh của Washington.

Mô hình an ninh Vùng Vịnh sau năm 1990 – vốn dựa trên vai trò của Mỹ như một lực lượng ổn định, đáng tin cậy – nay đã sụp đổ. Giờ đây, Mỹ bị xem là yếu tố gây bất ổn, làm suy yếu các nỗ lực giảm rủi ro cho khu vực. Trong ngắn hạn chưa có lựa chọn thay thế, nhưng chiến tranh sẽ thúc đẩy quá trình đa dạng hóa an ninh và ngoại giao đã diễn ra suốt một thập kỷ qua.

Washington đã chứng minh rằng mối quan hệ với Israel quan trọng hơn nhiều so với an ninh với Vùng Vịnh. Do đó, các nỗ lực bình thường hóa quan hệ giữa Israel và Saudi Arabia có thể gặp khó khăn. Các nước Vùng Vịnh có thể tìm đến Trung Quốc (đã làm trung gian hòa giải Saudi - Iran năm 2023), Ấn Độ hay Pakistan để bảo trợ các thỏa thuận hậu chiến. Tuy nhiên, Ấn Độ và Pakistan không thể thay thế cam kết an ninh cứng từ Mỹ. Cuộc chiến cũng củng cố quyết tâm đa dạng hóa kinh tế của Vùng Vịnh, khi sự mong manh của Eo biển Hormuz và ngành dầu mỏ đã lộ rõ.

5. Chris Ogden (Đại học Auckland, New Zealand): “Iran nhiều khả năng sẽ tăng cường kiểm soát Eo biển Hormuz”

Theo Phó Giáo sư Chris Ogden, chuyên gia Nghiên cứu Toàn cầu tại Đại học Auckland (New Zealand), nếu giới tinh hoa cầm quyền Iran vẫn giữ được quyền lực và kiểm soát được cảng dầu Kharg Island then chốt, vấn đề an ninh năng lượng sẽ định nghĩa vai trò của Iran sau xung đột.

Bằng cách duy trì quyền kiểm soát Eo biển Hormuz – nơi chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu khí thế giới – Iran vẫn là “người gác cổng” khu vực quan trọng. Tehran có thể sẽ áp dụng phí vận chuyển (phí quá cảnh) cho tàu bè, như đã làm trong chiến tranh, để tăng thu nhập, hỗ trợ phục hồi kinh tế và mở rộng ảnh hưởng ngoại giao.

Điều này sẽ tạo ra sự phân cực rõ rệt giữa các nước ủng hộ Iran (ngầm hoặc công khai) và những nước không ủng hộ, trong đó có Mỹ và các cường quốc phương Tây. Các nước này có thể bị từ chối tiếp cận dầu khí hoặc phải trả giá cao hơn.

Các nước Vùng Vịnh, nếu vẫn duy trì quan hệ an ninh với Mỹ, cũng có thể bị ảnh hưởng. Để bảo đảm xuất khẩu năng lượng sang châu Á, họ có thể từ bỏ hoàn toàn quan hệ với Mỹ, dẫn đến suy giảm ảnh hưởng của Washington và sự tái cân bằng quyền lực khu vực.

Các nước lớn không chống Iran – đặc biệt Trung Quốc và Ấn Độ – sẽ là những bên hưởng lợi lớn nhất. Quan hệ chiến lược của họ với Iran sẽ càng sâu sắc hơn. Nga cũng hưởng lợi nhờ hỗ trợ hậu cần trong chiến tranh.

Theo nhận định của chuyên gia Ogden, những diễn biến này sẽ càng khẳng định sự tan rã của trật tự tự do quốc tế do phương Tây dẫn dắt và sự trỗi dậy của hệ thống đa cực với các cường quốc châu Á lên ngôi.

Tuy nhiên, một hệ quả tiêu cực có thể là sự gắn kết ngoại giao của nhóm BRICS+ bị suy yếu. Iran đã tấn công các mục tiêu của Mỹ tại UAE – cả hai đều là thành viên BRICS+. Saudi Arabia (đang cân nhắc gia nhập) cũng bị ảnh hưởng. Bất kỳ mối thù kéo dài nào giữa các thành viên đều có thể làm trì hoãn việc ra mắt đồng tiền chung BRICS+ – một dự án được thiết kế để đối trọng với sức mạnh và ảnh hưởng của Mỹ.

Kết luận: Trung Đông bước vào kỷ nguyên bất ổn và đa cực mới

Năm chuyên gia đưa ra những góc nhìn khác nhau – thậm chí trái ngược – về kết cục của Iran, nhưng họ thống nhất rằng cuộc chiến Iran 2026 là một cú ngoặt lịch sử, phá vỡ nhiều giả định cũ và tạo ra những thay đổi sâu sắc, lâu dài đối với Trung Đông.

• Scott Lucas nhấn mạnh sự hỗn loạn quyền lực khiến mọi bên đều thua.

• Andrew Thomas cho rằng Iran sẽ trở nên kiên cường và có khả năng răn đe mạnh hơn.

• Jessica Genauer chỉ ra sự tan vỡ của quá trình hội nhập Israel vào khu vực.

• Kristian Coates Ulrichsen dự báo các nước Vùng Vịnh sẽ đa dạng hóa quan hệ, giảm phụ thuộc vào Mỹ và tìm kiếm vai trò lớn hơn từ Trung Quốc.

• Chris Ogden nhấn mạnh Iran sẽ củng cố vị thế “người gác cổng” năng lượng, thúc đẩy xu hướng đa cực với châu Á lên ngôi.

Tổng thể, cuộc chiến làm suy yếu uy tín và ảnh hưởng của Mỹ, gia tăng nguy cơ bất ổn năng lượng toàn cầu, và đẩy nhanh quá trình chuyển dịch quyền lực từ trật tự do phương Tây dẫn dắt sang hệ thống đa cực.

Đối với Úc và khu vực châu Á - Thái Bình Dương, những biến động này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến giá năng lượng, chuỗi cung ứng và an ninh hàng hải. Dù chưa thể dự báo chính xác kết cục cuối cùng, một điều rõ ràng: Trung Đông sau chiến tranh Iran 2026 sẽ khác biệt căn bản so với trước, và những hệ quả của nó sẽ còn kéo dài nhiều năm tới./.

Thời báo Việt Úc – Tổng hợp từ The Conversation (ngày 5 tháng 4 năm 2026).